Praktyczny przewodnik po unijnej dyrektywie dotyczącej oczyszczania ścieków komunalnych dla operatorów oczyszczalni ścieków

 Wprowadzona pierwotnie w 1991 r. unijna dyrektywa dotycząca oczyszczania ścieków komunalnych (UWWTD) od dawna odgrywała kluczową rolę w ograniczaniu zanieczyszczenia wód w całej Europie. Jednak po ponad trzech dekadach obowiązywania konieczna była jej gruntowna aktualizacja.

Świat bardzo się zmienił od lat 90. XX wieku. Dziś oczyszczalnie ścieków w całej Europie stają przed szeregiem nowych wyzwań — od dążenia do neutralności klimatycznej i energetycznej po problemy z niedoborem wody i mikroplastikami. W związku z tym UE dokonała szerokiej rewizji UWWTD — po raz pierwszy od jej wdrożenia — a znowelizowana dyrektywa oficjalnie weszła w życie 1 stycznia 2025 r.

Dla ponad 30 000 oczyszczalni działających w Europie nowe przepisy mają ogromne znaczenie. Wprowadzają szereg nowych zasad i obowiązków dotyczących zgodności, wdrażanych stopniowo, które wymagają bardziej odpornej infrastruktury oraz silniejszego nacisku na zasady gospodarki o obiegu zamkniętym, gdy UE wyznacza nowy kurs w kierunku coraz czystszych rzek.

Dla operatorów oczyszczalni oznacza to ogrom informacji do przyswojenia — od innowacji technologicznych po cele neutralności klimatycznej. Dlatego podzieliliśmy nową dyrektywę na sześć kluczowych obszarów, które będą szczególnie istotne w zapewnieniu zgodności.

Kluczowy obszar nr 1: Zaawansowane oczyszczanie ścieków zanieczyszczeń (artykuły 6, 7 i 8)

Nowy standard efektywności oczyszczania ścieków

Nowa dyrektywa znacząco podnosi wymagania dotyczące skuteczności oczyszczania, rozszerzając zakres obowiązków — od podstawowego oczyszczania wtórnego aż po nowy, czwarty etap oczyszczania. Ten wielopoziomowy system wymaga bardziej zaawansowanej kontroli procesów, aby osiągnąć wyższy poziom redukcji zanieczyszczeń, wraz z nowymi, bardziej restrykcyjnymi limitami emisji. 

Rozszerzone oczyszczanie wtórne (artykuł 6): Dyrektywa wzmacnia i rozszerza zakres oczyszczania wtórnego, obejmując nim wszystkie aglomeracje o wielkości co najmniej 1 000 RLM do roku 2035.¹ 

Zaostrzone oczyszczanie trzeciego stopnia (artykuł 7): Wymóg usuwania biogenów (azotu i fosforu) staje się powszechniejszy i bardziej rygorystyczny dla oczyszczalni powyżej 10 000 RLM. Jeszcze ostrzejsze normy będą dotyczyć oczyszczalni powyżej 150 000 RLM, a skuteczność będzie mierzona zarówno w mg/l w ściekach oczyszczonych, jak i jako procent redukcji względem ścieków surowych.

Nowe oczyszczanie czwartego stopnia (artykuł 8): Po raz pierwszy wprowadzono obowiązek usuwania szerokiego spektrum mikrozanieczyszczeń poprzez czwarty etap oczyszczania. Będzie on wymagany w oczyszczalniach o przepustowości co najmniej 150 000 RLM oraz w mniejszych oczyszczalniach (od 10 000 RLM), jeśli zostanie stwierdzone ryzyko.

Wraz z rosnącymi wymaganiami — od rozszerzonego oczyszczania wtórnego po nowe oczyszczanie czwartego stopnia — oraz znacznymi różnicami wynikającymi z wielkości i lokalizacji oczyszczalni, nowe standardy tworzą złożony krajobraz wymogów dotyczących zgodności. 

Kluczowy obszar nr 2: Proaktywne podejście do odpływów deszczowych (artykuł 5)

Zintegrowane planowanie całego miejskiego obiegu wody.

Dyrektywa uznaje, że przelewy burzowe i odpływy uliczne są istotnym źródłem zanieczyszczeń, dlatego wymagają bardziej holistycznej strategii. Artykuł 5 nakłada obowiązek przejścia z reaktywnego podejścia na aktywne zarządzanie całym systemem kanalizacyjnym poprzez zintegrowane planowanie.

• Obowiązkowe Zintegrowane Plany Zarządzania (artykuł 5): Państwa członkowskie muszą zapewnić opracowanie Zintegrowanych Planów Zarządzania Ściekami Komunalnymi dla:
   
  • Wszystkich aglomeracji o równoważnej liczbie mieszkańców (RLM) 100 000 i więcej — do roku 2033.
  • Aglomeracji między 10 000 a 100 000 RLM, w których wody opadowe stanowią zagrożenie dla środowiska lub zdrowia ludzi — do roku 2039.
    
    
• Jasne cele i nowa filozofia (Załącznik V): Plany te stanowią strategiczne mapy drogowe, które muszą:
   
  • Dążyć do ograniczenia zanieczyszczeń pochodzących z przelewów burzowych, z orientacyjnym celem ograniczenia ich do nie więcej niż 2% rocznego ładunku zebranego w warunkach pogody suchej.
  • Priorytetowo traktować rozwiązania zapobiegawcze i oparte na naturze (zielona i niebieska infrastruktura) zamiast budowy tradycyjnej szarej infrastruktury, promując bardziej zrównoważone podejście do zarządzania wodami w miastach.
    

To ogromna zmiana filozofii — od oczyszczania końcowego do kompleksowego zarządzania całym systemem.

Kluczowy obszar nr 3: Droga do neutralności energetycznej i NetZero

Obowiązkowa transformacja w sektorze gospodarki wodno-ściekowej

Nowa dyrektywa wyznacza jednoznaczny, ambitny cel: cały sektor oczyszczania ścieków komunalnych ma stać się neutralny energetycznie, przekształcając oczyszczalnie z dużych odbiorców energii w kluczowych uczestników gospodarki o obiegu zamkniętym. Ten cel, opisany w Artykule 11, opiera się na dwóch głównych wymaganiach:

• Stopniowe cele krajowe: Państwa członkowskie muszą zapewnić, aby na szczeblu krajowym całkowita energia odnawialna wytwarzana na miejscu lub poza miejscem przez lub w imieniu właścicieli lub operatorów komunalnych oczyszczalni ścieków oczyszczających ładunek 10 000 RLM odpowiadała rosnącemu udziałowi procentowemu ich całkowitego rocznego zużycia energii.  Terminy to:
   
  • 20% całkowitego zużycia energii do 2030 r.
  • 40% całkowitego zużycia energii do 2035 r.
  • 70% całkowitego zużycia energii do 2040 r.
  • 100% całkowitego zużycia energii do 2045 r..
    
    
• Obowiązkowe audyty energetyczne: Aby wesprzeć realizację celów, wszystkie oczyszczalnie powyżej 10 000 RLM muszą przeprowadzać regularne audyty energetyczne co cztery lata. Mają one na celu identyfikację opłacalnych działań zmniejszających zużycie energii i maksymalizujących potencjał produkcji energii odnawialnej.
  
  

Wymaga to strategicznego przejścia od zwykłego spełniania wymogów do proaktywnego zarządzania energią, w którym optymalizacja procesów i odzysk zasobów stają się centralnymi elementami działalności oczyszczalni.

Kluczowy środek nr 4: Zwiększone wymagania w zakresie monitorowania i raportowania

Cyfrowa transformacja w kierunku inteligentnych danych i raportowania

Nowa dyrektywa zasadniczo przebudowuje sposób zarządzania danymi, zalecając przejście od okresowych raportów do systemu ciągłej, cyfrowej inteligencji. Zmiana ta opiera się na trzech kluczowych artykułach:

• Rozszerzone monitorowanie (Artykuł 21): Znacząco rozszerzono zakres monitoringu w oczyszczalniach powyżej 10 000 RLM, obejmując:

• • Systematyczne śledzenie emisji gazów cieplarnianych (CO₂, N₂O, CH₄).
  • Szczegółowe dane dotyczące efektywności energetycznej — zużycia energii i produkcji energii odnawialnej.
  • Monitoring mikrozanieczyszczeń na dopływie i odpływie w celu potwierdzenia skuteczności ich usuwania.

• Sprawozdawczość (Artykuł 22): Statyczne, dwuletnie raporty zostają zastąpione. Państwa członkowskie muszą teraz tworzyć i regularnie aktualizować ujednolicone krajowe zbiory danych przekazywane do Europejskiej Agencji Środowiska (EEA), co usprawnia proces zgodności.
  
  
• Przejrzystość publiczna (Artykuł 24): Kluczowe dane dotyczące efektywności oczyszczania, zużycia energii,
  kosztów operacyjnych  muszą być publicznie dostępne online w przyjaznej użytkownikowi formie.
  
  

Zwiększone wymogi dotyczące dokładnych i częstych danych sprawiają, że solidne systemy cyfrowe stają się niezbędne dla efektywnego zarządzania oczyszczalniami i płynnego dostosowania do nowego otoczenia regulacyjnego.

Inne kluczowe działania: wspieranie odzysku zasobów i korzyści społecznych

Od odpadów do zasobów: holistyczne podejście oparte na gospodarce o obiegu zamkniętym i wartościach społecznych

Nowa dyrektywa jednoznacznie pozycjonuje oczyszczalnie ścieków jako kluczowych uczestników gospodarki o obiegu zamkniętym, wymagając strategicznego przejścia od usuwania odpadów do produkcji zasobów. To już nie opcjonalna działalność, lecz obowiązek podstawowy.

• Obowiązkowy odzysk składników biogennych z osadów (Artykuł 20) (Article 20): Osady ściekowe zostają podniesione z kategorii „odpadu” do cennego źródła składników odżywczych. Istotną zmianą jest wprowadzenie minimalnego łącznego poziomu ponownego wykorzystania i recyklingu fosforu z osadów i ścieków, co zmniejsza zależność Europy od importu i wzmacnia odporność rolnictwa.
  
  
• Systematyczne wspieranie ponownego wykorzystania wody (Artykuł 15): Państwa członkowskie muszą systemowo promować wykorzystanie oczyszczonych ścieków, szczególnie w regionach zagrożonych deficytem wody. Jest to kluczowa strategia ograniczania poboru wód słodkich i wzmacniania odporności na niedobory wody, zgodnie z obowiązującym Rozporządzeniem w sprawie ponownego wykorzystania wody (UE) 2020/741 dla nawadniania rolniczego.
  
  
• Wzmocnienie zapobiegania zanieczyszczeniom i kontroli: Wzmacniając zasadę „zanieczyszczający płaci”, dyrektywa wprowadza Rozszerzoną Odpowiedzialność Producenta (Artykuły 9 i 10), zobowiązując producentów farmaceutyków i kosmetyków do współfinansowania usuwania mikrozanieczyszczeń.
  Wprowadza również ostrzejsze wymagania dotyczące ścieków przemysłowych (Artykuły 14 i 16), obejmujące surowsze regulacje i monitoring ścieków niedomowych, aby zapobiegać przenikaniu substancji szkodliwych do procesów oczyszczania.
  
  
• Nowa rola w monitorowaniu zdrowia publicznego (Artykuł 17): Oczyszczalnie ścieków zostają oficjalnie uznane za kluczowe narzędzie ochrony zdrowia publicznego. Dyrektywa wymaga tworzenia krajowych systemów nadzoru ściekowego do monitorowania wirusów (takich jak SARS-CoV-2, wirus polio) oraz innych parametrów zdrowotnych, zapewniając wczesny system ostrzegania przed potencjalnymi epidemiami.
  
  
• Zaangażowanie na rzecz równości społecznej i dostępu (Artykuł 19): Po raz pierwszy dyrektywa uwzględnia wymiar społeczny, nakazując państwom członkowskim zapewnienie dostępu do usług sanitarnych dla wszystkich, w szczególności dla grup wrażliwych i marginalizowanych, w tym poprawę dostępu w przestrzeniach publicznych.

To wszystko sprawia, że oczyszczalnie ścieków formalnie stają się instalacjami odzysku zasobów wodnych oraz kluczowymi centrami usług publicznych, odgrywającymi zasadniczą rolę w europejskiej gospodarce o obiegu zamkniętym, bezpieczeństwie zasobów, zdrowiu publicznym i strategii równości społecznej.

Poniższa tabela przedstawia przejrzysty, wizualny przewodnik po zmieniających się wymaganiach i ich kluczowych terminach. 

Przekucie zgodności w szansę

Zrewidowana Dyrektywa w sprawie oczyszczania ścieków komunalnych to nie tylko zestaw nowych przepisów – to plan działania dla nowoczesnego, czystego i odpornego systemu oczyszczania ścieków w Europie.
Dla operatorów oznacza to podniesienie wymagań w zakresie efektywności oczyszczania, celów klimatycznych i energetycznych, zarządzania wodami opadowymi, monitorowania i raportowania, odzysku zasobów. 

Aby odnieść sukces, oczyszczalnie będą potrzebować lepszego wglądu, a nie tylko rozbudowy infrastruktury.
Technologie cyfrowych bliźniaków – takie jak Hubgrade Wastewater Plant Performance firmy Veolia – nie zastąpią wiedzy operatorów, lecz wzmocnią ją, pomagając im:

• Odzyskać pełną widoczność działania oczyszczalni – od dopływu po odpływ – aby działać proaktywnie, a nie reagować na alarmy i niezgodności.
• Minimalizować potrzebę rozbudowy, intensyfikując działanie istniejących procesów.
• Ciągle identyfikować możliwości usprawnień dzięki połączeniu danych w czasie rzeczywistym, wiedzy procesowej i zaawansowanej AI.
• Optymalizować napowietrzanie, dozowanie chemikaliów i gospodarkę osadami, aby zmniejszyć zużycie energii i koszty operacyjne, jednocześnie utrzymując – lub nawet poprawiając – jakość ścieków oczyszczonych.

Celem nie jest zwiększanie złożoności, lecz jej redukcja — przełożenie długiej dyrektywy na jasną, dostosowaną do obiektu mapę drogową.

Aby uzyskać więcej informacji o tym, jak Veolia może pomóc Ci w procesie digitalizacji oczyszczalni ścieków, skontaktuj się z nami: 

 ¹  Between 2035 and 2049 with many scenarios and derogations depending on the existing infrastructure, countries etc. 
Źródło: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=OJ:L_20240301